در پنجمین سالروز درگذشت مرحوم مهندس اکبر ترکان، دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی و ویژه اقتصادی، یاد و نام مدیری را گرامی میدارد که بخشی از حافظه نهادی، تجربه مدیریتی و مسیر تحولخواهانه مناطق آزاد ایران با اندیشه، عمل، صراحت و ایراندوستی او پیوند خورده است.
تقارن این ایام با روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، فرصتی است برای بازخوانی یکی از مهمترین درسهایی که هم شاهنامه فردوسی و هم سلوک مدیریتی مرحوم ترکان به ما یادآوری میکند: ایران را باید فراتر از منافع بخشی، منطقهای، سازمانی و شخصی دید. فردوسی بزرگ سروده است:
دریغ است ایران که ویران شود
کنام پلنگان و شیران شود
این بیت، تنها بیان یک حس عاطفی نسبت به سرزمین نیست؛ یادآور مسئولیتی تاریخی است. ایراندوستی، در معنای اصیل خود، صرفاً دوست داشتن نام ایران نیست؛ تلاش برای ساختن ایران، آبادانی ایران، صیانت از منافع ملی و ترجیح دادن مصلحت کشور بر منافع کوتاهمدت، بخشی، منطقهای و شخصی است. شاید بزرگترین درسی که امروز، بیش از هر زمان دیگر، به آن نیاز داریم همین باشد: جایگزین کردن نگاه ملی به جای نگاههای محدود، مقطعی، جزیرهای و شخصی.
مهندس اکبر ترکان از نسل مدیرانی بود که مدیریت را صرفاً تصدی یک مسئولیت اداری نمیدانستند؛ بلکه آن را میدان تصمیمگیری، ساختن، اصلاح و پاسخگویی در برابر منافع ملی میفهمیدند. کارنامه او از دانشگاه صنعتی شریف تا استانداری ایلام و هرمزگان، از وزارت دفاع تا وزارت راه و ترابری، از حوزه نفت تا مشاورت رئیسجمهور و دبیری شورای هماهنگی مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، نشاندهنده مدیری فنی، ملی، صریح و توسعهگراست؛ مدیری که در بزنگاههای گوناگون کوشید میان دانش مهندسی، تجربه اجرایی و فهم اقتصاد ملی پیوند برقرار کند.
اهمیت مرحوم ترکان در حوزه مناطق آزاد، تنها در عنوان و مسئولیت رسمی او خلاصه نمیشود. او مناطق آزاد را نه صرفاً محدودههایی برخوردار از امتیازات اداری و مالی، بلکه ظرفیتهایی برای توسعه منطقهای، جذب سرمایه، گسترش تجارت، ارتقای زیرساخت، تولید صادراتمحور، توانمندسازی جامعه محلی و آزمون سیاستهای نو در حکمرانی اقتصادی میدید. در نگاه او، مناطق آزاد زمانی میتوانند به مأموریت اصلی خود بازگردند که از پراکندگی تصمیمها، مدیریت جزیرهای و نگاه کوتاهمدت فاصله بگیرند و در خدمت توسعه ملی، تعامل بیندستگاهی، پیوند با اقتصاد منطقهای و ارتقای زندگی مردم محلی قرار گیرند.
مرحوم ترکان توسعه مناطق آزاد را از مردم و سرزمین جدا نمیدید. در نگاه او، منطقه آزاد تنها محدودهای برای اجرای پروژههای عمرانی، برخورداری از مزیتهای تجاری یا ایجاد درآمدهای مقطعی نبود؛ بلکه باید بستری برای پیوند اقتصاد ملی و اقتصاد محلی، توانمندسازی جامعه منطقه، مشارکت مردم، افزایش فرصتهای شغلی، ارتقای مهارتها و تبدیل ظرفیتهای بومی به پیشرانهای توسعه ملی میبود. از این منظر، ایراندوستی در عمل یعنی ساختن ایران از دل سرزمینها، بنادر، جزایر، مرزها و جوامع محلی آن؛ نه نادیده گرفتن مردم منطقه به نام توسعه ملی، و نه محدود کردن منافع ملی به نگاههای بخشی، شخصی و کوتاهمدت.
امروز بازخوانی کارنامه مهندس ترکان برای دبیرخانه، صرفاً یک آیین بزرگداشت نیست؛ یک ضرورت نهادی است. هر دستگاهی که میخواهد آینده خود را درست بسازد، باید حافظه سازمانی خود را جدی بگیرد، تجربههای موفق را مستند کند، خطاها را بشناسد و از مدیرانی که در شکلگیری مسیر آن اثرگذار بودهاند، درس بگیرد. دوره مدیریتی مرحوم ترکان در مناطق آزاد نیز از همین منظر قابل توجه است: تأکید بر نقش توسعهای مناطق، ضرورت هماهنگی دستگاههای اجرایی، توجه به حکمرانی منسجم، صراحت در بیان آسیبها، تلاش برای بازگرداندن مناطق آزاد به مأموریت اصلی خود و توجه به نقش مردم محلی در پایداری توسعه.
دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد در شرایط کنونی، بیش از هر زمان دیگر نیازمند تقویت همین نگاه ملی و توسعهگراست. مناطق آزاد نباید صرفاً از زاویه منافع محدود محلی، پروژههای پراکنده، درآمدهای کوتاهمدت یا ملاحظات شخصی و سازمانی دیده شوند. این مناطق بخشی از ظرفیت توسعه ملی ایراناند و باید در خدمت تولید، صادرات، لجستیک، گردشگری، فناوری، سرمایهگذاری مولد و پیوند اقتصاد ایران با اقتصاد منطقه قرار گیرند.
در عین حال، توسعهای که در مقیاس ملی طراحی میشود، زمانی پایدار و معنادار خواهد بود که اثر روشن و ملموس محلی و منطقهای داشته باشد؛ اقتصاد ملی را با اقتصاد محلی پیوند بزند؛ جامعه محلی را توانمند کند؛ مردم منطقه را در فرآیند توسعه شریک بداند؛ و منافع توسعه را به بهبود کیفیت زندگی، افزایش فرصتهای شغلی، ارتقای مهارتها و تقویت امید اجتماعی در همان سرزمین گره بزند. در این نگاه، مردم محلی نه حاشیهنشینان توسعه، بلکه یکی از ارکان اصلی آناند.
بازآفرینی مناطق آزاد با شعار و تغییرات شکلی محقق نمیشود؛ این مسیر نیازمند مأموریت روشن، مدیران توانمند، اسناد راهبردی معتبر، نظارت هوشمند، شفافیت عملکرد، هماهنگی مؤثر با دستگاههای ملی، مشارکت واقعی جامعه محلی و پایبندی عملی به منافع ملی است. تجربه مدیران اثرگذاری چون مرحوم ترکان میتواند برای این مسیر الهامبخش و راهگشا باشد.
در این سالروز، دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد ضمن ادای احترام به یاد مرحوم مهندس اکبر ترکان، خود را متعهد میداند که شناسایی، مستندسازی و تداوم دستاوردهای مثبت مدیران اثرگذار این حوزه را بخشی از مسئولیت نهادی خود بداند. پاسداشت نام او، تنها در بیان احترام خلاصه نمیشود؛ پاسداشت حقیقی آن است که از تجربه او برای اصلاح حکمرانی مناطق آزاد، تقویت نقش توسعهای آنها، پیوند دادن توسعه ملی با توسعه محلی و بازگرداندن این مناطق به جایگاه شایستهشان در اقتصاد ملی بهره گرفته شود.
یاد مرحوم مهندس اکبر ترکان، مدیری صریح، فنی، ایراندوست و توسعهگرا، گرامی و راه تلاش برای ساختن و اعتلای جمهوری اسلامی ایران عزیز، پررهرو باد.